Fjölbreytt útilistaverk í Þorlákhöfn og nágrenni

A) Við sjónarrönd - við Ráðhús Ölfuss

Eftir Helga Gíslason myndhöggvara, 2001

Listaverkið er unnið í brons og tengist sögu Þorlákshafnar á táknrænan hátt. Í formi þess má greina vísanir í manninn, sjóinn, bátskjöl og biskupsstaf – þætti sem hafa mótað staðinn í gegnum tíðina.

Kvenfélag Þorlákshafnar átti frumkvæðið að því að bænum yrði fengið listaverk til að prýða umhverfið. Í framhaldinu var leitað til Helga Gíslasonar, sem tók að sér að skapa verk sérstaklega fyrir Þorlákshöfn. Verkið var afhent á 50 ára afmælishátíð staðarins og var afhjúpað af forseta Íslands 11. ágúst 2001.

Helgi Gíslason er fæddur í Reykjavík árið 1947. Hann stundaði nám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands 1965–69, var í frjálsri myndlistardeild skólans 1970–71 og hélt síðan til náms við Valand listaháskólann í Gautaborg 1971–76. Helgi hefur skapað fjölmörg útilistaverk víða um land og einnig erlendis, og vinnur í fjölbreytt efni á borð við málma, tré, gler, gifs og textíl.

B) Lífsfley - við Þorlákskirkju

Minnisvarði um drukknaða eftir Bjarna Jónsson, 2007

Minnisvarðinn stendur fyrir framan Þorlákskirkju og var reistur að frumkvæði áhugamannahóps sem óskaði eftir því að Bjarni Jónsson hannaði minnisvarða um drukknaða í Þorlákshöfn. Hópurinn stóð jafnframt fyrir öflugu styrktarstarfi til að fjármagna verkið.

Verkið er smíðað úr stáli og stendur á sæbörðu grjóti, sem undirstrikar tengsl þess við hafið og þá sem hafa farist á sjó. Minnisvarðinn var vígður á sjómannadaginn árið 2007.

Í tengslum við vígsluna var flutt þessi bæn og ljóðlína:

Ég vil leiðast af Jesú, uns líður á nótt
og mitt lífsfley að höfninni nær.
Þegar sígur á myrkrið, þá syng ég svo hljótt:
Jesús sigrar í dag sem í gær.

Bjarni Jónsson nam við Myndlista‑ og handíðaskóla Íslands. Hann nýtti teiknigáfu sína af mikilli alúð til að varðveita þjóðlegar heimildir og íslenskt þjóðlíf. Má þar nefna sextíu málverk sem sýna sögu áraskipanna og eru í eigu Þjóðminjasafns Íslands. Viðamesta verk hans eru þó skýringarteikningar í Íslenskum sjávarháttum, alls fimm bindi, sem teljast til mikilvægra heimilda um íslenskan sjávarbúskap.

C) Minnisvarði um Egil Thorarensen - við Egilsbraut

Eftir Gunnstein Gíslason, 1987

Verkið er unnið í grástein og var smíðað af Steinsmiðju Sigurðar Helgasonar fyrir hönd listamannsins. Form þess býður upp á fjölbreyttar túlkanir: sumir sjá blóm sem opnast og táknar vöxt og grósku, aðrir kalla það Eplið þar sem kjarninn er í miðjunni og sneiðarnar falla út til hliðanna – myndlíking fyrir máttarstólpa og samfélag. Sameiginlegt öllum sjónarhornum er þó að verkið snýst um miðjuna og það sem sprettur út frá henni, allt sem ein heild.

Gunnsteinn er einnig höfundur altaristöflunnar í Þorlákskirkju. Hún er múrrista og ber heitið Herra, bjarga þú mér, byggð á 30. versi í 14. kafla Matteusarguðspjalls.

Gunnsteinn Gíslason er fæddur árið 1946. Hann stundaði nám við Myndlista‑ og handíðaskóla Íslands 1963–67 í kennaradeild og frjálsri myndlist, og hélt síðan til náms við Edinburgh College of Art árið 1967 þar sem hann lagði stund á veggmyndagerð og glerhönnun.

D) Vor - við Hafnarnes/Ver

Eftir Grím Marínó, 2002

Verkið sýnir svani á flugi og var sett upp fyrir framan útgerðina Hafnarnes Ver árið 2002. Það er í eigu Þórhildar Ólafsdóttur og Hannesar Sigurðssonar. Hannes rakst á verkið í geymslu í Kópavogi og heillaðist strax af því. Í formi þess sá hann bæði hvalsporð og stefni skips, á meðan aðrir sjá kríur steypa sér niður – dæmi um hversu fjölbreyttar túlkanir verkið býður upp á.

Grímur Marinó Steindórsson fæddist 25. maí 1933 í Vestmannaeyjum. Hann stundaði nám við Héraðsskólann á Laugarvatni og Myndlista‑ og handíðaskólann. Grímur var lærður járnsmiður og starfaði við þá iðn, en sinnti jafnframt höggmyndalist, málun og bókmyndskreytingum. Hann sótti sjóinn frá unga aldri og gerði út eigin trillu, sem mótaði bæði líf hans og list.

Listaverk Gríms Marinós má finna víða um land. Má þar nefna Súlurnar á Hörgaeyrargarði í Vestmannaeyjum, skútuna við höfnina í Stykkishólmi, Beðið í von á Hellissandi, Vor við Fjölbrautaskólann á Húsavík og Friður, verðlaunaverkið um fund Gorbatsjovs og Reagans í Reykjavík. Þá var verkið Landpóstar vígt við Staðarskála í Hrútafirði að viðstöddu fjölmenni, og Jötnar standa fyrir utan Fjarðarkaup í Hafnarfirði. Í Kópavogi má einnig finna Freyjublómið við Boðaþing.

E) Koma Auðar djúpúðgu – við útsýnisskífu

Eftir Erling Ævarr Jónsson, 2015

Vorið 2014 teiknaði Erlingur Ævarr víkingaskip með Unni/Auði djúpúðgu í stafni, en samkvæmt heimildum er talið að skip hennar hafi komið að landi á Hafnarskeiði. Úr þessari teikningu varð til listaverk sem minnir á silhúettu – skuggamynd skorna í járnplötu – og var það sett upp við útsýnisskífuna á varnargarðinum í Þorlákshöfn. Verkið var formlega vígt á vordögum 2015.

Erlingur Ævarr lærði leirkerasmíði í fjögur ár áður en hann hóf langan feril á sjó, þar af þrjátíu og fimm ár sem skipstjóri. Hann nam meðal annars hjá Guðmundi frá Miðdal, sem þekktur er fyrir fjölmörg leirverk, ekki síst af dýrum.

Í Laxdælu er sagt frá því að Auður djúpúðga Ketilsdóttir hafi smíðað knörr á laun úti í skógi. Þegar skipið var fullbúið hélt hún til Íslands með frítt föruneyti, þar á meðal tuttugu frjálsborna karlmenn. Þar kemur einnig fram að engin kona sé þekkt til að hafa komist undan slíkum ófriði með jafn fjölmennt föruneyti og jafn miklar eigur – vitnisburður um styrk og ráðdeild Auðar.

Samkvæmt Íslendingasögu Sturlu Þórðarsonar strandaði skip Auðar á Vikrarskeiði, sem talið er samsvara Hrauns- eða Hafnarskeiði, mitt á milli Þorlákshafnar og Ólfusáróss. Engan mun hafa sakað og hélt Auður héðan vestur í Dali þar sem hún nam land.

F) Minnisvarði um sjómenn sem fórust með áraskipum – við Hafnarnesvita

Eftir Erling Kr. Ævarr Jónsson, 2018

Minnisvarðinn stendur við Hafnarnesvita og var gefinn Sveitarfélaginu Ölfusi af Erlingi Ævari á sjómannadaginn árið 2018. Verkið er tvíburaverk við Komu Auðar djúpúðgu og er einnig unnið sem silhúetta – skuggamynd skorin í járnplötu sem fangar bæði einfaldleika og dýpt.

Steinn Guðmundsson frá Einarshöfn á Eyrarbakka er talinn hafa smíðað flest áraskip sem róið var á frá Þorlákshöfn, Eyrarbakka, Stokkseyri og víðar. Hann smíðaði alls 138 skip og annaðist viðhald þeirra. Árið 1929 sigldi síðasta áraskipið úr höfn frá Þorlákshöfn – það var Farsæll, með Kristinn Vigfússon frá Eyrarbakka sem skipstjóra.

Verkið er reist til minningar um alla þá sjómenn sem fórust á þessum áraskipum og minnir á mikilvægan og oft hættulegan þátt sjósóknar í sögu byggðanna við suðurströndina.