Fjölbreytt útilistaverk í Þorlákshöfn og nágrenni

Við sjónarrönd - við Ráðhús Ölfuss

Eftir Helga Gíslason myndhöggvara, 2001

Listaverkið er unnið í brons og tengist sögu Þorlákshafnar á táknrænan hátt. Í formi þess má greina vísanir í manninn, sjóinn, bátskjöl og biskupsstaf – þætti sem hafa mótað staðinn í gegnum tíðina.

Kvenfélag Þorlákshafnar átti frumkvæðið að því að bænum yrði fengið listaverk til að prýða umhverfið. Í framhaldinu var leitað til Helga Gíslasonar, sem tók að sér að skapa verk sérstaklega fyrir Þorlákshöfn. Verkið var afhent á 50 ára afmælishátíð staðarins og var afhjúpað af forseta Íslands 11. ágúst 2001.

Helgi Gíslason er fæddur í Reykjavík árið 1947. Hann stundaði nám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands 1965–69, var í frjálsri myndlistardeild skólans 1970–71 og hélt síðan til náms við Valand listaháskólann í Gautaborg 1971–76. Helgi hefur skapað fjölmörg útilistaverk víða um land og einnig erlendis, og vinnur í fjölbreytt efni á borð við málma, tré, gler, gifs og textíl.

Lífsfley - við Þorlákskirkju

Minnisvarði um drukknaða eftir Bjarna Jónsson, 2007

Minnisvarðinn stendur fyrir framan Þorlákskirkju og var reistur að frumkvæði áhugamannahóps sem óskaði eftir því að Bjarni Jónsson hannaði minnisvarða um drukknaða í Þorlákshöfn. Hópurinn stóð jafnframt fyrir öflugu styrktarstarfi til að fjármagna verkið.

Verkið er smíðað úr stáli og stendur á sæbörðu grjóti, sem undirstrikar tengsl þess við hafið og þá sem hafa farist á sjó. Minnisvarðinn var vígður á sjómannadaginn árið 2007.

Í tengslum við vígsluna var flutt þessi bæn og ljóðlína:

Ég vil leiðast af Jesú, uns líður á nótt
og mitt lífsfley að höfninni nær.
Þegar sígur á myrkrið, þá syng ég svo hljótt:
Jesús sigrar í dag sem í gær.

Bjarni Jónsson nam við Myndlista‑ og handíðaskóla Íslands. Hann nýtti teiknigáfu sína af mikilli alúð til að varðveita þjóðlegar heimildir og íslenskt þjóðlíf. Má þar nefna sextíu málverk sem sýna sögu áraskipanna og eru í eigu Þjóðminjasafns Íslands. Viðamesta verk hans eru þó skýringarteikningar í Íslenskum sjávarháttum, alls fimm bindi, sem teljast til mikilvægra heimilda um íslenskan sjávarbúskap.

Minnisvarði um Egil Thorarensen - við Egilsbraut

Eftir Gunnstein Gíslason, 1987

Verkið er unnið í grástein og var smíðað af Steinsmiðju Sigurðar Helgasonar fyrir hönd listamannsins. Form þess býður upp á fjölbreyttar túlkanir: sumir sjá blóm sem opnast og táknar vöxt og grósku, aðrir kalla það Eplið þar sem kjarninn er í miðjunni og sneiðarnar falla út til hliðanna – myndlíking fyrir máttarstólpa og samfélag. Sameiginlegt öllum sjónarhornum er þó að verkið snýst um miðjuna og það sem sprettur út frá henni, allt sem ein heild.

Gunnsteinn er einnig höfundur altaristöflunnar í Þorlákskirkju. Hún er múrrista og ber heitið Herra, bjarga þú mér, byggð á 30. versi í 14. kafla Matteusarguðspjalls.

Gunnsteinn Gíslason er fæddur árið 1946. Hann stundaði nám við Myndlista‑ og handíðaskóla Íslands 1963–67 í kennaradeild og frjálsri myndlist, og hélt síðan til náms við Edinburgh College of Art árið 1967 þar sem hann lagði stund á veggmyndagerð og glerhönnun.

Vor - við Hafnarnes/Ver

Eftir Grím Marínó, 2002

Verkið sýnir svani á flugi og var sett upp fyrir framan útgerðina Hafnarnes Ver árið 2002. Það er í eigu Þórhildar Ólafsdóttur og Hannesar Sigurðssonar. Hannes rakst á verkið í geymslu í Kópavogi og heillaðist strax af því. Í formi þess sá hann bæði hvalsporð og stefni skips, á meðan aðrir sjá kríur steypa sér niður – dæmi um hversu fjölbreyttar túlkanir verkið býður upp á.

Grímur Marinó Steindórsson fæddist 25. maí 1933 í Vestmannaeyjum. Hann stundaði nám við Héraðsskólann á Laugarvatni og Myndlista‑ og handíðaskólann. Grímur var lærður járnsmiður og starfaði við þá iðn, en sinnti jafnframt höggmyndalist, málun og bókmyndskreytingum. Hann sótti sjóinn frá unga aldri og gerði út eigin trillu, sem mótaði bæði líf hans og list.

Listaverk Gríms Marinós má finna víða um land. Má þar nefna Súlurnar á Hörgaeyrargarði í Vestmannaeyjum, skútuna við höfnina í Stykkishólmi, Beðið í von á Hellissandi, Vor við Fjölbrautaskólann á Húsavík og Friður, verðlaunaverkið um fund Gorbatsjovs og Reagans í Reykjavík. Þá var verkið Landpóstar vígt við Staðarskála í Hrútafirði að viðstöddu fjölmenni, og Jötnar standa fyrir utan Fjarðarkaup í Hafnarfirði. Í Kópavogi má einnig finna Freyjublómið við Boðaþing.

Koma Auðar djúpúðgu – við útsýnisskífu

Eftir Erling Ævarr Jónsson, 2015

Vorið 2014 teiknaði Erlingur Ævarr víkingaskip með Unni/Auði djúpúðgu í stafni, en samkvæmt heimildum er talið að skip hennar hafi komið að landi á Hafnarskeiði. Úr þessari teikningu varð til listaverk sem minnir á silhúettu – skuggamynd skorna í járnplötu – og var það sett upp við útsýnisskífuna á varnargarðinum í Þorlákshöfn. Verkið var formlega vígt á vordögum 2015.

Erlingur Ævarr lærði leirkerasmíði í fjögur ár áður en hann hóf langan feril á sjó, þar af þrjátíu og fimm ár sem skipstjóri. Hann nam meðal annars hjá Guðmundi frá Miðdal, sem þekktur er fyrir fjölmörg leirverk, ekki síst af dýrum.

Í Laxdælu er sagt frá því að Auður djúpúðga Ketilsdóttir hafi smíðað knörr á laun úti í skógi. Þegar skipið var fullbúið hélt hún til Íslands með frítt föruneyti, þar á meðal tuttugu frjálsborna karlmenn. Þar kemur einnig fram að engin kona sé þekkt til að hafa komist undan slíkum ófriði með jafn fjölmennt föruneyti og jafn miklar eigur – vitnisburður um styrk og ráðdeild Auðar.

Samkvæmt Íslendingasögu Sturlu Þórðarsonar strandaði skip Auðar á Vikrarskeiði, sem talið er samsvara Hrauns- eða Hafnarskeiði, mitt á milli Þorlákshafnar og Ólfusáróss. Engan mun hafa sakað og hélt Auður héðan vestur í Dali þar sem hún nam land.

Minnisvarði um sjómenn sem fórust – við Hafnarnesvita

Eftir Erling Kr. Ævarr Jónsson, 2018

Minnisvarðinn stendur við Hafnarnesvita og var gefinn Sveitarfélaginu Ölfusi af Erlingi Ævari á sjómannadaginn árið 2018. Verkið er tvíburaverk við Komu Auðar djúpúðgu og er einnig unnið sem silhúetta – skuggamynd skorin í járnplötu sem fangar bæði einfaldleika og dýpt.

Steinn Guðmundsson frá Einarshöfn á Eyrarbakka er talinn hafa smíðað flest áraskip sem róið var á frá Þorlákshöfn, Eyrarbakka, Stokkseyri og víðar. Hann smíðaði alls 138 skip og annaðist viðhald þeirra. Árið 1929 sigldi síðasta áraskipið úr höfn frá Þorlákshöfn – það var Farsæll, með Kristinn Vigfússon frá Eyrarbakka sem skipstjóra.

Verkið er reist til minningar um alla þá sjómenn sem fórust á þessum áraskipum og minnir á mikilvægan og oft hættulegan þátt sjósóknar í sögu byggðanna við suðurströndina.

Þorlákskirkja - útihurð við aðalinngang

Teikningar á útihurð eru eftir Jörund Pálsson arkitekt kirkjunnar.

Útskurður er unnin af Erlendi Magnússyni í Hveragerði.

Útihurðin er gjöf Útgerðarfélags Herjólfs.

Myndirnar eru 6 og tákna ævi Krists. F.v. til hægri:

1. Fjallræðan. 2. Innreiðin í Jerúsalem. 3. Tólf ára í musterinu. 4. Í Getsemane. 5. Fæðingin. 6. Krossfestingin.

Jörundur teiknaði líka altari, prédikunarstól sem eru úr íslensku grágrýti og skírnarfont sem er úr íslensku gabbrói.

Jörundur fæddist 11. febrúar 1913 á Atlastöðum í Svarfaðardalshrepp. Hann tók stúdentspróf frá Menntaskólanum á Akureyri 1935 og nam síðan auglýsingateiknun í Det Tekniske Selskab Skole, Danmörku 1935-39, auk þess sem hann stundaði málaralist við Listaháskólann í Kaupmannahöfn og tók próf í auglýsingateiknun 1938. Hann var hins vegar samstíga Stefáni Jónssyni og fór í arkítektúrnám og útskrifast 1960 frá Det Kgl. Akademi for de skønne Kunster eða Kunstakademiets Arkitektskole.

Erlendur Finnbogi Magnússon er lærður húsasmiður en var einnig við nám í Handíða- og myndlistaskóla Íslands. Frá árinu 1984 hefur Erlendur unnið við fjölbreytt hönnunar-, útskurðar- og sérsmíðaverkefni á eigin verkstæði og við hönnun og byggingu húsa víða um land. Helstu verkefni hans eru: Safnahús, hótel og fl. við Geysi í Haukadal, Fjörukráin í Hafnarfirði, Eden í Hveragerði, Ásgarður við Hvolsvöll og Ingólfsskáli í Ölfusi. Þá hefur hann unnið við endurbætur gamalla húsa og fundið þeim nýtt hlutverk til framtíðar.

Altaristafla: Herra bjarga þú mér.

Listamaður Gunnsteinn Gíslason. Múrrista. Gjöf frá Kvenfélagi Þorlákshafnar.

Dolos, tákn Sveitarfélagsins Ölfuss

Í merki sveitarfélagsins er svokallaður dolos, manngerður steinn sem nýttur var í hafnargarðinn í Þorlákshöfn á 8. áratugnum sem sjóvörn. Það var Eric Merrifield hafnarverkfræðingur í East London í Suður-Afríku sem hannaði dolosinn 1963, sem góða lausn til að nota í sjóvörn þar sem að steinarnir krækjast saman. Formið á steininum kemur úr máli Búanna en þeir kalla kjúku í kindarfæti dolos. Hver steinn vegur 9,3 tonn.

Dolos er staðsettur sem minnisvarði á hringtorginu til Þorlákshafnar (um 2010)

Mótin eru eru enn til, það má sjá þau úti í sandinum við rafveituskúr.

Karlsminni við Þorlákshafnarveg

Karlsminni. Minnisvarði um Karl Sighvatsson unninn af þýska listamanninum Johannes Matthiessen. 

Minnisvarðinn var reistur árið 2004 til að heiðra minningu Karls Jóhanns Sighvatssonar (1950-1991) tónlistarmanns (Kalli Sighvats). Hann starfað sem organisti í kirkjum í nokkur ár fyrir vofveiflegt andlát sitt og vísar staðsetning listaverksins til kirknanna í næsta nágrenni sem Karl Jóhann starfaði við síðustu æviárin. Listaverkið er staðsett við gatnamót Eyrabakkavegar og Þorlákshafnarvegar.

Johannes vinnur á alþjóðavettvangi við sköpun heilagra staða víða um heim. Hann nam arkitektúr, kenndi listir í Waldorf skólum og vann sína list út frá sjónrænni og félagslegri nálgun: kallaði sig listamann jarðarinnar.

Humar við hafið - við Hafið Bláa

Humar við hafið eftir Kjartan B. Sigurðsson. 

Sex metra langur humar sem er yfir mannhæðar hár eftir listamanninn og skipstjórann Kjartan B. Sigurðsson í Þorlákshöfn. Verkið er úr trefjaplasti og er ekki síst ætlað að heiðra sjómenn.

Verkið var afhjúpað á þjóðhátíðardaginn árið 2020 og blasir við vegfarendum sem leið eiga um Óseyrarbrú og nágrenni.

Hannes og Tóta [Hannes Sigurðsson og Þórhildur Ólafsdóttir) eigendur Hafsins bláa og gjarnan kennd við Hraun pöntuðu verkið hjá Kjartani.

Kjartan hefur unnið mörg listaverkin í tré og sum þeirra eru í einkaeigu í Þorlákshöfn t.d. Björn sem stendur í garði við Oddabraut og útskorin garðbekk sem er í eigu Halldórs Sigurðssonar fyrrverandi skólastjóra en hann fékk bekkinn  í starfslokagjöf frá vinnufélögum í grunnskólanum.

Latur - bjarg sem stendur í Móahverfi

Latur (2025)

Um 60 tonna steinn.

• Upphaflega ættaður austarlega af Urðum á Hafnarnesinu. Lág þar hallandi á beði.
• des. 1977 skolaði honum um tíu metra innar í landið og lagðis á flatur
• Latur var fluttur á Hverfisverndarsvæðið austan við Mánabraut þann 19. nóvember 2004.
• Latur var fluttur að Ölfusbraut vorið 2025. Umhverfi hans allt lagað og gert tilbúið fyrir vor 2026

Ættaður austarlega af Urðum á Hafnarnesinu og var notaður sem viðmið um sjófærð og veður, þannig þurfti 9-12 áratog til að róa fyrir Lat í góðu veðri en þegar verra var í sjó voru áratogin 90-100. Hér í Þorlákshöfn var talað um að „róa Lat fyrir Geitafell“. Þá voru áraslögin talin í hvert eitt sinn, frá því að Geitafell fór að hverfa bak við Lat þar til það sást allt hinum megin. Þannig var Latur í raun hraðamælir árabátanna.

Fólk gekk gjarnan út að Lat sér til skemmtunar og heilsubótar á meðan hann var enn á sínum upphaflega stað.

Líklega hefur einhver voðaaldan skolað Lat á land en ekki eru til heimildir um hvenær það gerðist. Að morgni hins 14. desember 1977 að önnur alda tók hann í faðm sér og skolaði honum um tíu metra innar á landið um leið og hún skolaði burtu steinunum sem hann hafði stuðst við. Eftir þetta ferðalag mátti sjá djúpar rispur í bjarginu þar sem hnullungurinn hafði farið yfir og lá Latur nú marflatur.

Við hafnargerð á árunum 1974 til 1976 var nær allt stórgrýti í urðinni tekið og nýtt í hið nýja mannvirki en athugulir menn neituðu að taka Lat og björguðu honum þannig frá gleymsku

Örnefnið Latur er þekkt víða um land t.d. í Þorlákshöfn, í Vestmannaeyjum, í Ögmundarhrauni og á Vestfjörðum sé þetta sama örnefni að finna (Ferðafélag ísl. og fl. Oft á það sér sömu eða svipaða skírskotun. Algengt er að fyrirbærin standi í sjó fram og vísar þá til þess að í þungum straumi gátu ræðarar á gömlu árabátunum virkað latir þegar illa gekk að komast fyrir þessi örnefni. Einnig hefur verið vísað til þess að staðurinn sjálfur væri „latur“ að hverfa sjónum.

Forgengileg veggjalist

• 2017, Selvogsbraut 41, “Mollið”: Hugmynd og grunnteikning Ágústa Ragnars. Fjölmargir tóku þátt í að mála á kjölfar Hafnardaga. Unnið með þemaliti hátíðarinnar og minni í Þorlákshöfn.
  
  
• 2019, Lyngberg 17 (Selvogsbrautarmegin): Birgitta Björt Rúnarsdóttir, Daníel Rúnarsson, Sirrý Fjóla Þórarinsdóttir. Umsjón Ágústa. Samvinnuverkefni unnið með sjávarþema og Þorlákshöfn í huga. Námskeið í veggjalist á vegum sveitarfélagsins.
  
  
• 2019, Skálholtsbraut 17: Ágústa Ragnars. Verk pantað af Þorleifi Björgvinssyni (Tolla) og Ingu.
  
  
• 2020, Hafnarskeið 17, Black Beach: Ágústa Ragnars. Verk pantað af Einari Sigurðssyni sérstaklega með starfsemi Black Beach í huga.
  
  
• 2020, Óseyrarbraut 6, Olís: Atli Moore, Hrafn, Birgitta Björt Rúnarsdóttir, Daníel Rúnarsson, Sirrý Fjóla Þórarinsdóttir, Arnór Daði Brynjarsson, Ágústa Ragnars. Umsjón Ágústa. Námskeið í veggjalist á vegum sveitarfélagsins. Hver einstaklingur vann sitt verk inn í fyrirfram gefinn ramma svo úr varð flæði. Þemað var frjálst.
  
  
• 2021, Hafnarberg 41, Sundlaugin í Þorlákshöfn: Birgitta Björt Rúnarsdóttir, Daníel Rúnarsson, Sirrý Fjóla Þórarinsdóttir, Arnór Daði Brynjarsson, Ernest Brulinski, Þórunn Elísa Gunnarsdóttir, Þórarinn F. Gylfason, Ágústa Ragnars. Umsjón Ágústa. Námskeið í veggjalist á vegum sveitarfélagsins. Hver einstaklingur vann sitt verk inn í fyrirframgefna stærð. Þemað var vatn.
  
  
• 2022, Egilsbraut 35, Grunnskólinn í Þorlákshöfn: Birgitta Björt Rúnarsdóttir, Daníel Rúnarsson, Sirrý Fjóla Þórarinsdóttir, Arnór Daði Brynjarsson, Ágústa Ragnars. Umsjón Ágústa. Námskeið í veggjalist á vegum sveitarfélagsins. Hver einstaklingur vann sitt verk inn í fyrirframgefna stærð. Þemað voru einkunnarorð skólans: Vinátta, virðing, velgengni.